„Polska czapka wojskowa” | 17 lipca 2026 | Zaproszenie
W piątek 17 lipca o godz. 17:00 w siedzibie naszego muzeum odbędzie się wernisaż nowej wystawy. Ekspozycja „Polska Czapka Wojskowa" prezentować będzie około 180 historycznych nakryć głowy z XVIII - XX w. — przede wszystkim polskich. Zobaczyć też będzie można czapki litewskie, pruskie, rosyjskie, węgierskie, duńskie, holenderskie, portugalskie, hiszpańskie, greckie i kolumbijskie, a także 15 oficerskich ładownic z okresu napoleońskiego.
Nakrycia głowy oprócz funkcji praktycznej miały znaczenie symboliczne. Noszenie wykwintnych pióropuszy, kapeluszy, beretów, diademów, prawie we wszystkich kulturach oznaczało wysoki status właściciela i dodawało mu splendoru.
Historia polskiej czapki wojskowej jest długa i odzwierciedla zmiany w organizacji armii oraz tradycjach wojskowych. W średniowieczu bojowym nakryciem głowy był hełm. Spośród miękkich nakryć, najbardziej popularny był kaptur, po nim zaś miękki czepiec wiązany pod brodą. W renesansie bardzo charakterystyczne były różnego rodzaju kapelusze o wysokich i niskich główkach z niewielkimi rondami. Popularne były też berety, które przywędrowały do Polski z Niemiec. Na przełomie wieku XVI i XVII zyskała popularność w Polsce magierka (Magyar - Węgier), za sprawą wpływów węgierskich. Upowszechniła się za sprawą wyboru Stefana Batorego na króla. Była niewysoka, ze spłaszczonym denkiem. Jej brzeg wywinięty na zewnątrz tworzył rodzaj otoku. Płytkie rozcięcia z przodu lub boku powodowały, że nie przylegał on ściśle do głowy i lekko odstawał. Z biegiem czasu magierka została zastąpiona kołpakiem. Miał on kształt walca z sukna lub filcu, zwężającego się ku płaskiemu denku. W odróżnieniu od magierki otok był wykonany z futra. Pewną odmianą kołpaka była tzw. kuczma. Miała podobny kształt do kołpaka, ale denko miało czworokątny kształt i była prototypem rogatywki-konfederatki. Kolejnym typem był szłyk. Najprościej mówiąc, był to kaptur obszyty futrzanym otokiem. Nazwa wywodzi się od tureckiego słowa baszłyk i oznacza futrzaną szpiczastą czapkę.
W XVII wieku powszechnie zaczęto używać kapeluszy nowego kształtu. W wojsku Rzeczypospolitej ich pojawienie należy wiązać z objęciem tronu przez królów ze szwedzkiej dynastii Wazów. Główka była stosunkowo niska, natomiast rondo dosyć obszerne, często zawijane z jednej strony.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów polskiego umundurowania jest rogatywka, uznawana za symbol polskiego żołnierza.
Pierwowzory rogatywki pojawiły się już w XVIII wieku. Inspirowały się nakryciami głowy noszonymi przez szlachtę i kawalerię, zwłaszcza lekką jazdę. Czworokątny kształt czapki odróżniał ją od popularnych w Europie trójgraniastych i dwurożnych kapeluszy.
Podczas powstania kościuszkowskiego rogatywka stała się jednym z symboli polskich oddziałów. Nosili ją zarówno żołnierze regularni, jak i część oddziałów ochotniczych. W czasie służby Polaków w armii Napoleona Bonaparte, szczególnie w Księstwie Warszawskim, rogatywka była noszona przez wiele jednostek piechoty i ułanów. W tym okresie polskie mundury zyskały dużą rozpoznawalność w Europie.
Po rozbiorach Polski rogatywka pozostała symbolem polskości. Pojawiała się podczas kolejnych zrywów niepodległościowych, takich jak: powstanie listopadowe, powstanie styczniowe.
Po utworzeniu Wojska Polskiego właśnie to nakrycie głowy zostało oficjalnym elementem umundurowania. Wprowadzono różne odmiany dla piechoty, kawalerii i innych rodzajów wojsk. Charakterystycznym elementem były kolorowe otoki oznaczające rodzaj broni.
Podczas wojny polscy żołnierze walczący na różnych frontach nosili zarówno rogatywki, jak i hełmy oraz czapki polowe dostosowane do warunków bojowych. Rogatywka pozostała jednak ważnym elementem munduru galowego i symbolem narodowym.Po 1945 roku w armii Polski Ludowej używano różnych typów nakryć głowy, w tym rogatywek, choć ich wygląd był modyfikowany zgodnie z nowymi wzorami umundurowania. W codziennej służbie coraz częściej stosowano czapki polowe i berety. Obecnie rogatywka pozostaje reprezentacyjnym nakryciem głowy Wojska Polskiego. Jest noszona przede wszystkim: podczas uroczystości państwowych i wojskowych, przez pododdziały reprezentacyjne, w mundurach wyjściowych wielu rodzajów wojsk.
Pozostaje dziś jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiej tradycji wojskowej. Jej charakterystyczny czterorożny kształt wyróżnia polskie umundurowanie na tle armii świata i nawiązuje do tradycji sięgających ponad 250 lat.
oprac. Grzegorz Kocyk na podstawie M. Ochman, Od kaptura do rogatywki, Bellona 2016
Powrót